Thở bằng miệng: Thói quen ảnh hưởng sức khỏe răng miệng và sự phát triển khuôn mặt của trẻ 

1. Thở bằng miệng là gì?

Thở bằng mũi là cơ chế hô hấp tự nhiên, giúp không khí được làm ấm, làm ẩm và lọc sạch trước khi đi vào phổi. Ngược lại, thở bằng miệng là tình trạng luồng không khí đi qua khoang miệng thay vì qua mũi để vào cơ thể. Hiện tượng này có thể xuất hiện tạm thời khi nghẹt mũi do cảm lạnh hoặc viêm nhiễm đường hô hấp.

Tuy nhiên, nếu thói quen này kéo dài cả khi ngủ và khi thức, đó có thể là dấu hiệu của vấn đề đường thở hoặc rối loạn chức năng hô hấp.

Đối với trẻ em, thở bằng miệng kéo dài còn có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của xương hàm và khớp cắn trong giai đoạn tăng trưởng.

2. Dấu hiệu nhận biết thói quen thở bằng miệng

Những người thở bằng miệng (kể cả người lớn và trẻ em) thường có các biểu hiện sau đây:

• 2 môi cách xa nhau, miệng ở tư thế mở, môi hở lộ răng.

• Các răng cửa dưới cụp vào trong.

• Thở sâu nhưng không thấy cánh mũi di động.

• Nói giọng mũi, giọng nói khàn.

• Môi khô nứt nẻ.

• Ngáy to (thường gặp ở người lớn).

• Ngủ không ngon, thường xuyên mệt mỏi, dễ quấy khóc (đối với trẻ nhỏ).

• Viêm lợi, có nhiều đốm sâu răng, hôi miệng.

Nếu các dấu hiệu này kéo dài trên vài tuần, đặc biệt ở trẻ nhỏ, phụ huynh nên đưa trẻ đến bác sĩ Tai Mũi Họng hoặc bác sĩ chỉnh nha để được đánh giá. Việc thăm khám sẽ giúp làm rõ nguyên nhân và định hướng xử lý phù hợp cho trẻ.

3. Nguyên nhân khiến nhiều người thở bằng miệng

Thói quen thở bằng miệng được hình thành do những nguyên nhân sau đây:

Khối viêm Amidan lớn

Khi bị viêm, amidan luôn trong tình trạng đỏ ửng và sưng to, chèn ép cuống họng, gây khó thở. Theo đó, người bệnh thường có xu hướng thở bằng miệng để cảm thấy dễ chịu hơn.

Viêm mũi dị ứng

Đây là tình trạng niêm mạc mũi bị kích thích bởi các tác nhân dị ứng từ môi trường (phấn hoa, khói bụi, hóa chất,…) dẫn đến tiết và ứ dịch, gây nghẹt mũi, khiến người bệnh phải thường xuyên thở bằng miệng.

Viêm xoang

Bệnh lý xảy ra khi có sự xâm nhập của vi khuẩn khiến lớp niêm mạc hô hấp lót trong các xoang mũi bị viêm. Người bệnh viêm xoang thường bị nghẹt mũi, luôn có cảm giác khó thở ở một hoặc cả hai bên mũi, khiến họ phải thở bằng miệng.

Vẹo vách ngăn mũi

Đây là hiện tượng vách ngăn giữa mũi bị lệch sang một bên, khiến cho khoang mũi nhỏ hơn, thường xuyên gây nghẹt mũi một bên hoặc hai bên mũi, dẫn đến thở bằng miệng kéo dài.

Cảm lạnh

Cảm lạnh là bệnh đường hô hấp, xảy ra do cơ thể bị nhiễm virus. Triệu chứng của bệnh là sổ mũi, nghẹt mũi nên thường gây khó khăn khi thở bằng mũi và người bệnh thích nghi với việc đó bằng cách là chuyển qua thở bằng miệng.

Các nguyên nhân khác

Polyp mũi, hen suyễn, dị tật sứt môi, hở hàm ếch, căng thẳng quá mức,… khiến nhiều người hình thành thói quen thở bằng miệng.

4. Thở bằng miệng ảnh hưởng như thế nào đến sức khỏe răng miệng?

Thông thường, thở bằng miệng chỉ cần thiết trong một số tình huống tạm thời như nghẹt mũi do cảm lạnh, dị ứng hoặc khi vận động mạnh khiến nhu cầu oxy tăng cao. Tuy nhiên, nếu thói quen này xảy ra thường xuyên ngay cả khi nghỉ ngơi hoặc trong lúc ngủ, nó có thể ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe răng miệng và sự phát triển toàn diện. Cụ thể như sau:

Ảnh hưởng đến răng miệng

Khi thở bằng miệng kéo dài, khoang miệng không được duy trì độ ẩm tự nhiên, làm suy giảm vai trò bảo vệ của nước bọt.

• Khô miệng, giảm khả năng tự làm sạch của khoang miệng

• Tăng nguy cơ sâu răng do vi khuẩn phát triển mạnh hơn trong môi trường khô

• Viêm nướu, lợi dễ kích ứng và sưng đỏ

• Hôi miệng kéo dài, hình thành mảng bám nhiều hơn

Ảnh hưởng đến sự phát triển khuôn mặt và khớp cắn

Ở trẻ em, thở bằng miệng không chỉ là vấn đề hô hấp mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của xương hàm. Khi lưỡi có xu hướng hạ thấp thay vì đặt đúng vị trí trên vòm miệng, sự phát triển của cung hàm có thể bị thay đổi:

• Hàm trên phát triển hẹp hơn bình thường

• Răng mọc chen chúc do thiếu khoảng

• Tăng nguy cơ răng hô, cắn hở hoặc cắn chéo

• Sai lệch khớp cắn theo thời gian

Về lâu dài, sự mất cân bằng giữa hàm trên và hàm dưới có thể làm thay đổi tương quan khớp cắn, ảnh hưởng đến chức năng ăn nhai và thẩm mỹ gương mặt. Đây là giai đoạn đặc biệt nhạy cảm ở trẻ từ 6–12 tuổi.

Ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ

Thở bằng miệng trong lúc ngủ thường liên quan đến tình trạng đường thở bị cản trở.

• Ngủ ngáy thường xuyên

• Giấc ngủ không sâu, dễ thức giấc giữa đêm

• Cảm giác mệt mỏi sau khi ngủ dậy

5. Vì sao thở bằng miệng có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của khuôn mặt?

Thực tế, xương hàm không phát triển chỉ dựa vào yếu tố di truyền. Trong suốt quá trình trẻ lớn lên, sự phát triển của khuôn mặt còn chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố chức năng như cách nhai, nuốt, phát âm và đặc biệt là cách hô hấp.

Ở trạng thái bình thường, khi môi khép kín và trẻ thở bằng mũi, lưỡi sẽ ở vị trí nghỉ tự nhiên là áp nhẹ lên vòm miệng. Mặc dù lực của lưỡi không lớn, nhưng đây là một áp lực sinh lý diễn ra gần như liên tục trong ngày, góp phần hỗ trợ cung hàm trên phát triển theo chiều ngang một cách cân đối.

Ngược lại, khi trẻ duy trì thói quen thở bằng miệng, lưỡi thường hạ thấp xuống sàn miệng để tạo khoảng trống cho luồng khí đi qua. Khi đó, khẩu cái không còn nhận được lực nâng tự nhiên từ lưỡi, trong khi cơ má vẫn tạo áp lực ép từ hai bên vào cung hàm.

Theo thời gian, sự mất cân bằng này có thể làm cho cung hàm trên phát triển hẹp hơn bình thường. Khi không đủ khoảng cho các răng vĩnh viễn mọc, nguy cơ chen chúc răng, cắn chéo hoặc sai khớp cắn cũng tăng lên. Ở một số trẻ, khuôn mặt có xu hướng phát triển theo chiều dọc nhiều hơn, tạo cảm giác gương mặt dài, môi khó khép kín và cằm lùi nhẹ.

6. Những phương pháp điều chỉnh thói quen thở bằng miệng

Trước tiên cần điều trị dứt điểm các bệnh lý (viêm Amidan, viêm mũi, viêm xoang, vẹo vách ngăn mũi,…) để thông thoáng đường hô hấp, giúp điều chỉnh thói quen thở bằng mũi thay vì thở bằng miệng như trước. Tiếp đến cần thay đổi lối sống lành mạnh như sau:

Thay đổi tư thế ngủ: Nằm ngửa, ngẩng cao đầu để mở đường thở và thúc đẩy thở mũi. Ngoài ra, bạn cũng có thể tập thói quen nằm nghiêng để phòng tránh thở bằng miệng khi ngủ.

Tạo môi trường không khí trong lành trong nhà: Giữ ngôi nhà luôn sạch sẽ, có thể lắp đặt hệ thống điều hòa không khí để ngăn chặn sự lây lan của các chất gây dị ứng trong nhà, phòng ngừa các bệnh về hô hấp.

Luyện tập yoga: Với người lớn có thể tập yoga để kích hoạt hệ thống thần kinh giao cảm, thúc đẩy thở sâu và chậm qua mũi.

Tránh căng thẳng và lo âu: Ghi nhật ký cảm xúc, ngủ sâu, phát triển các mối quan hệ tích cực, đọc sách, nghe nhạc,… là những cách giúp nâng cao chất lượng cuộc sống tinh thần. Nếu không có stress xuất hiện, bạn sẽ hít thở sâu hơn, không còn thói quen thở nông qua mũi, từ bỏ hẳn việc thở bằng miệng.

Bỏ hút thuốc lá: Tập cai thuốc lá theo từng ngày có thể hạn chế các bệnh hô hấp, viêm mũi, tránh thói quen thở bằng miệng và há miệng khi ngủ.

Không ăn quá no vào buổi tối: Tốt nhất nên ăn cách giờ ngủ ít nhất 2 giờ để tránh tình trạng dịch tiêu hóa chảy ngược lên họng, tắc nghẽn mũi.

Đối với trẻ em gặp trường hợp sai lệch khớp cắn cần được đưa đến bác sĩ chỉnh nha thăm khám, chẩn đoán và can thiệp niềng răng kịp thời, chỉ định các khí cụ chuyên biệt theo từng giai đoạn.

7. Khi nào nên đưa trẻ đi khám?

Sự phát triển khuôn mặt chịu ảnh hưởng của rất nhiều yếu tố (multifactorial): Di truyền, dị ứng, VA hoặc Amidan sưng to, tắc nghẽn mũi, tư thế, yếu tố môi trường, chức năng cơ và thói quen sinh hoạt… Thở bằng miệng không phải là nguyên nhân duy nhất, nhưng sự rối loạn chức năng đường thở kéo dài chắc chắn sẽ tác động đến cách khuôn mặt và xương hàm thích nghi trong quá trình lớn lên.

Đó là lý do tại sao cha mẹ không nên chủ quan, và nên đưa trẻ đi khám nếu trẻ có một trong các dấu hiệu sau:

• Thở bằng miệng thường xuyên.

• Ngủ ngáy.

• Luôn để miệng ở trạng thái mở.

• Nghẹt mũi kinh niên.

• Môi thường xuyên bị khô.

• Chất lượng giấc ngủ kém.

• Răng chen chúc ngay từ khi còn nhỏ.

Việc thăm khám sớm với các chuyên gia y tế sẽ giúp xác định sớm các vấn đề tiềm ẩn về đường thở hoặc mũi trong khi trẻ vẫn còn đang trong giai đoạn vàng của sự tăng trưởng. Đồng thời, nếu phát hiện sớm bác sĩ có thể đánh giá toàn diện sự phát triển của xương hàm, khớp cắn và xác định thời điểm can thiệp phù hợp. 

Hy vọng những thông tin trên sẽ giúp phụ huynh nhận diện sớm các dấu hiệu bất thường. Nếu trẻ thường xuyên ngủ há miệng, ngủ ngáy hoặc có dấu hiệu răng mọc lệch, việc thăm khám sớm sẽ giúp bác sĩ đánh giá và theo dõi kịp thời, tránh ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển răng và khuôn mặt.